Mondelinge verdediging moet eigen werk in profielwerkstuk zichtbaar maken
EenVandaag berichtte op 25 augustus over een middelbare school die het profielwerkstuk anders beoordeelt nu leerlingen gemakkelijk generatieve AI kunnen gebruiken. Bij Open Schoolgemeenschap Bijlmer wordt het grote verslag kleiner, maken leerlingen een concreet product en verdedigen zij mondeling wat ze hebben gedaan.
Het doel is niet om AI met één extra toetsmoment uit te bannen. Een mondeling gesprek geeft een docent wel aanvullend bewijs van begrip, gemaakte keuzes en eigen werk. Dat maakt de aanpak ook relevant voor andere scholen in Nederland en België.
Wat er nieuw is
De berichtgeving van EenVandaag verbindt de Nederlandse schoolpraktijk aan nieuwe maatregelen in Denemarken. Het Deense ministerie van Onderwijs kondigde op 6 augustus een pakket tegen ongewenst AI-gebruik bij toetsing aan.
Een concreet onderdeel is dat ongeveer 9.000 leerlingen in de Deense HF-route hun grote schriftelijke eindopdracht in de toekomst mondeling moeten verdedigen. Het ministerie wil daarnaast meer schriftelijk werk onder gecontroleerde omstandigheden op school laten maken en roept scholen op monitoringsmiddelen bij examens te gebruiken. Over de precieze inrichting van de mondelinge verdediging volgt nog overleg met scholen en onderwijsorganisaties.
Voor Nederland is dit geen nieuwe landelijke verplichting. Scholen hebben ruimte om hun toetsing zelf in te richten. Juist daardoor is de praktijk van Open Schoolgemeenschap Bijlmer interessant: de school koppelt de opdracht aan een zichtbaar product, zoals een podcast of escaperoom, en laat leerlingen daarna vragen beantwoorden over hun proces en inhoud.
Waarom mondeling verdedigen kan helpen
Een verzorgd verslag is door generatieve AI minder sterk bewijs geworden van wat een leerling zelf begrijpt. In een mondelinge verdediging kan een docent doorvragen op:
- de keuze van onderwerp, bronnen en aanpak;
- een belangrijke inhoudelijke conclusie;
- problemen of wijzigingen tijdens het proces;
- de bijdrage van AI en de controle van AI-uitkomsten;
- de koppeling tussen het eindproduct en het leerdoel.
Zo beoordeelt de docent niet alleen het eindproduct, maar ook het vermogen om keuzes uit te leggen, bronnen te wegen en kennis toe te passen. Dat zijn vaardigheden die leerlingen ook in vervolgonderwijs en werk nodig hebben.
Geen waterdichte AI-detector
Een mondeling gesprek bewijst niet automatisch dat een leerling zonder ongeoorloofde hulp heeft gewerkt. Iemand kan antwoorden oefenen met AI, terwijl een leerling die het onderwerp goed beheerst door spanning juist minder overtuigend kan overkomen. Gebruik de verdediging daarom als één onderdeel van een breder proces, naast tussenproducten, bronnotities, feedbackmomenten en een transparante AI-verantwoording.
Ook gelijke beoordeling vraagt aandacht. Werk met een korte rubric en vergelijkbare soorten vragen, zodat spreekvaardigheid niet ongemerkt zwaarder telt dan vakinhoud wanneer dat niet het leerdoel is. Kondig vooraf aan waarop leerlingen worden beoordeeld.
Toegankelijkheid en uitvoerbaarheid
Mondelinge verdedigingen kosten tijd en kunnen extra belastend zijn voor leerlingen met spreekangst, een taalontwikkelingsstoornis, een beperking of minder beheersing van de instructietaal. Passende aanpassingen kunnen bestaan uit extra voorbereidingstijd, schriftelijke ondersteuning, een kleiner gesprek of een vertrouwde gesprekspartner. De inhoudelijke standaard kan daarbij gelijk blijven.
Voor docenten is de aanpak alleen uitvoerbaar als de gesprekken kort en gericht zijn. Een verdediging van tien minuten met twee vaste kernvragen en één inhoudelijke doorvraag kan al meer zicht geven dan een volledig extra examen. Teams moeten vooraf bepalen hoeveel tijd beschikbaar is en welk bewijs echt nodig is.
Wat teams nu kunnen afspreken
- Leg per profielwerkstuk vast welk zelfstandig denkwerk leerlingen moeten laten zien.
- Maak duidelijk welke AI-hulp wel en niet is toegestaan en hoe leerlingen die verantwoorden.
- Plan enkele tussenmomenten waarop onderwerp, bronnen, ontwerpkeuzes en voortgang zichtbaar worden.
- Gebruik een korte mondelinge verdediging met een gedeelde rubric en inhoudelijke doorvragen.
- Regel passende ondersteuning zonder automatisch de inhoudelijke eisen te verlagen.
- Leer leerlingen ook verantwoord met AI werken, maar maak AI-gebruik niet verplicht wanneer het leerdoel daar niet om vraagt.
De kern
De Nederlandse schoolpraktijk en de Deense maatregel laten dezelfde verschuiving zien: een eindproduct alleen is steeds minder overtuigend bewijs van leren. Een mondelinge verdediging kan begrip en eigen keuzes beter zichtbaar maken, zolang scholen haar combineren met procesbewijs, heldere AI-afspraken, toegankelijke toetsing en een haalbare werkwijze voor docenten.